Oświecenie

Racjonalizm zakłada, że świat i życie społeczne można porządkować dzięki rozumowi, krytyce przesądów i jasnemu argumentowaniu.

• W literaturze oświecenia rozum nie jest abstrakcją: służy ocenie obyczajów, władzy, edukacji i odpowiedzialności obywatelskiej.
• Autorzy chętnie demaskują głupotę, fanatyzm, pozory mądrości i bezrefleksyjne naśladowanie cudzych mód.
• Na maturze racjonalizm pomaga mówić o krytycznym myśleniu, debacie publicznej i sporze z autorytetem opartym tylko na tradycji.

Empiryzm kieruje uwagę na doświadczenie: człowiek powinien sprawdzać rzeczywistość, obserwować skutki działań i nie ufać pustym formułom.

• Oświeceniowy bohater i narrator często uczą się przez podróż, rozmowę, obserwację ludzi oraz zderzenie teorii z praktyką.
• Empiryzm wzmacnia dydaktyzm epoki, bo literatura pokazuje konkretne przykłady zachowań zamiast wygłaszać same hasła.
• Ten nurt dobrze łączy się z bajką, satyrą i powiastką filozoficzną, gdzie krótka sytuacja odsłania ogólną prawdę o człowieku.

Klasycyzm ceni jasną kompozycję, umiar, harmonię i gatunki, które pozwalają przekazać czytelny sens moralny albo obywatelski.

• Styl ma być uporządkowany i komunikatywny, bo literatura pełni funkcję publiczną: uczy, ostrzega i formuje gust.
• Oświecenie wraca do antycznych wzorów bajki, satyry, komedii i hymnu, ale wykorzystuje je do problemów współczesnego społeczeństwa.
• Na maturze klasycyzm warto łączyć z dydaktyzmem, jasnością argumentu i społeczną odpowiedzialnością autora.

Sentymentalizm przesuwa uwagę z samego rozumu na wrażliwość, naturę, prostotę życia i autentyczność uczuć.

• Nie znosi programu oświecenia, ale przypomina, że człowiek jest także istotą emocjonalną i społeczną.
• Najczęściej pokazuje uczucia prywatne, bliskość natury, czułość, prostotę oraz krytykę sztuczności życia salonowego.
• W pracy maturalnej sentymentalizm można zestawiać z racjonalizmem jako drugi biegun epoki: serce, natura i prywatność obok rozumu oraz reformy.

Deizm uznaje Boga jako stwórcę rozumnego porządku świata, ale dystansuje się od fanatyzmu i bezkrytycznej władzy instytucji religijnych.

• W oświeceniu nie oznacza prostego ateizmu, tylko próbę pogodzenia religii z rozumem i krytycznym myśleniem.
• Może prowadzić do krytyki dogmatyzmu, przemocy ideologicznej i autorytetów, które nie dopuszczają pytań.
• Ten kontekst trzeba stosować ostrożnie: nie każda krytyka obyczaju religijnego jest programem deistycznym.