Modernistyczny przełom końca XIX wieku: symbolizm, dekadentyzm, impresjonizm, pytania o rolę artysty i kryzys dawnych pewników. W Polsce ważny jest też spór o wspólnotę i narodową pamięć.
ok. 1890 - 1918; od przełomu antypozytywistycznego do końca I wojny światowej i odzyskania niepodległości
Kontekst historyczny
Młoda Polska rozwija się w atmosferze fin de siecle: kryzysu wiary w postęp, niepokoju, pesymizmu i poszukiwania nowych form sztuki.
Epoka współistnieje z późnym pozytywizmem, ale mocno odcina się od jego praktycznego programu społecznego.
Ważne są przemiany nowoczesności: rozwój miast, prasy, techniki, ruchów emancypacyjnych i kultury artystycznych kawiarni.
Opracowanie epoki
Młoda Polska jest epoką napięcia między chorobą wieku a potrzebą odnowy. Artyści pokazują dekadencję, samotność i kryzys wartości, ale jednocześnie szukają intensywnego języka sztuki: symbolu, nastroju, muzyczności i obrazu.
Dla matury najważniejsze są dwa obszary: modernistyczna psychika jednostki oraz polskie pytanie o wspólnotę, widoczne szczególnie w Weselu, Chłopach i prozie Żeromskiego.
Cechy charakterystyczne
nastrojowość, symbol i wieloznaczność
dekadentyzm oraz poczucie schyłku wieku
hasło sztuki dla sztuki i wysoka rola artysty
chłopomania, ludowość i zainteresowanie kulturą wsi
synestezja, muzyczność języka i obrazowanie impresjonistyczne
Główne nurty i filozofie
Modernizm
szeroki nurt odnowy sztuki i języka po przełomie antypozytywistycznym
Przykłady i omówienie +
Modernizm w Młodej Polsce oznacza szukanie nowych form sztuki po kryzysie wiary w pozytywistyczny postęp, użyteczność i realistyczny opis świata.
Twórcy kierują uwagę ku psychice, nastrojowi, symbolowi, wieloznaczności i autonomii sztuki.
Modernizm nie jest jednym stylem: obejmuje dekadentyzm, symbolizm, impresjonizm, ekspresjonizm i neoromantyczne powroty do duchowości.
Na maturze warto łączyć go z pytaniem o artystę, kryzys wartości oraz spór między sztuką a społecznym obowiązkiem.
Przykłady
Weselesynteza symbolu, diagnozy narodowej i modernistycznego dramatu
Chłopinowoczesna narracja łącząca realizm, naturalizm, symbol i rytm natury
Jądro ciemnościciemna diagnoza europejskiej cywilizacji i kryzysu moralnego
Dekadentyzm
poczucie wyczerpania kultury, niemocy i schyłku wartości
Przykłady i omówienie +
Dekadentyzm wyraża poczucie schyłku, niemocy i braku trwałego sensu w świecie, który utracił dawne pewniki.
Bohater dekadencki często doświadcza zmęczenia, bezwoli, lęku i przekonania, że kultura weszła w fazę wyczerpania.
Ten nastrój nie wyczerpuje całej Młodej Polski, ale jest jej ważnym tonem początkowym.
W analizie trzeba odróżniać dekadencję od zwykłego smutku: to diagnoza epoki, a nie tylko prywatny nastrój.
Przykłady
Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Koniec wieku XIXprogramowe pytanie o bezradność człowieka końca wieku
Weseleniemocy wspólnoty odpowiada taniec chocholi i zatrzymanie działania
Jądro ciemnościciemna wizja cywilizacji pozbawionej moralnego centrum
Symbolizm
obraz albo znak odsłaniający sens głębszy niż dosłowny opis
Przykłady i omówienie +
Symbolizm zakłada, że najważniejsze sensy nie muszą być wypowiedziane wprost: mogą działać przez znak, obraz, postać, przedmiot albo scenę.
Symbol ma więcej niż jedno znaczenie i nie da się go zamknąć w prostym tłumaczeniu.
W Młodej Polsce symbol często łączy psychikę jednostki z diagnozą narodu, kultury albo duchowego kryzysu.
Na maturze trzeba pokazać, jak symbol pracuje w tekście, a nie tylko nazwać go dekoracją.
Przykłady
Weselechochoł, złoty róg, widma i taniec jako symbole narodowej niemocy
Chłopirytm pór roku i ziemi jako symbol porządku życia wspólnoty
Jądro ciemnościciemność jako wieloznaczny znak przemocy, poznania i moralnego rozpadu
Impresjonizm
uchwycenie nastroju, wrażenia i zmienności chwili
Przykłady i omówienie +
Impresjonizm skupia się na ulotnym wrażeniu: świetle, barwie, dźwięku, nastroju i chwilowej perspektywie patrzenia.
Opis nie musi porządkować świata logicznie, lecz oddać to, jak świat jest odbierany w danym momencie.
W literaturze impresjonizm często działa przez zmysłowe szczegóły, rozproszone obrazy i rytm zdań.
Ten nurt dobrze pokazuje modernistyczne odejście od samego realistycznego referowania faktów.
Przykłady
Chłopizmysłowe opisy natury, pór roku, światła i rytmu pracy
Weselenastrojowość scen, muzyka i światło tworzą sens dramatu
Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Melodia mgieł nocnychwrażenie, muzyczność i ulotny obraz tatrzańskiego pejzażu
Ekspresjonizm
wzmocniona ekspresja emocji, deformacja i dramatyczny obraz świata
Przykłady i omówienie +
Ekspresjonizm wzmacnia obraz świata przez gwałtowną emocję, deformację, kontrast i dramatyczne przedstawienie kryzysu.
Nie chodzi o spokojny opis, ale o wyrażenie wewnętrznego napięcia i poczucia rozpadu.
W Młodej Polsce ekspresyjność pojawia się tam, gdzie tekst dotyka przemocy, katastrofy, winy albo zbiorowej niemocy.
Na maturze warto wskazać, jak forma obrazu wzmacnia sens etyczny albo egzystencjalny.
Jądro ciemnościmroczna narracja odsłania przemoc kolonialną i kryzys cywilizacji
Weselenagłe wizje i widma wzmacniają napięcie zbiorowego dramatu
Najważniejsze motywy literackie
artysta
Artysta w Młodej Polsce ma wysoką rangę, ale jego rola jest niepewna: może być kapłanem sztuki, świadkiem kryzysu albo bezradnym obserwatorem wspólnoty.
Przykłady i omówienie +
Hasło sztuki dla sztuki podkreśla autonomię twórczości, lecz polski kontekst stale przywraca pytanie o obowiązek wobec narodu.
Motyw artysty warto analizować przez napięcie między wyjątkowością jednostki a społeczną nieskutecznością sztuki.
Przykłady
WeselePoeta, Dziennikarz i Gospodarz pokazują różne role inteligencji oraz twórcy
